Bir şehir için yağmur, hayatın devamı demektir. Toprağın suya kavuşması, barajların beslenmesi ve doğanın kendini yenilemesi için yağışa ihtiyaç vardır. Ancak bir şehir, sıradan bir yağmur karşısında dahi ulaşımın durduğu, yolların suyla dolduğu ve insanların günlük hayatlarını sürdürmekte zorlandığı bir noktaya geliyorsa burada yalnızca hava koşullarını konuşmak yeterli değildir. Şehrin nasıl planlandığını, altyapısının ne kadar güçlü olduğunu ve olası afetlere karşı ne ölçüde hazırlandığını da sorgulamak gerekir.

İstanbul gibi milyonlarca insanın yaşadığı, ekonomik hayatın büyük bölümünün hareketliliğe bağlı olduğu bir şehirde yağışın etkileri çok daha geniş bir alana yayılabilir. Bir caddede biriken su, yalnızca araçların ilerlemesini engellemez. İşine gitmeye çalışan bir vatandaşın zamanını, esnafın kazancını, toplu ulaşımın düzenini ve insanların kendilerini güvende hissetme duygusunu da etkiler. Bu nedenle sel meselesi, birkaç saatlik yağışın ardından unutulacak sıradan bir gündem başlığı olarak görülmemelidir.

Asıl mesele, yağmurun yağması değil; şehrin yağmura ne kadar hazırlıklı olduğudur.

Şehirleşmenin Görünmeyen Bedeli

Kentler büyüdükçe insanın doğayla kurduğu ilişki de değişiyor. Eskiden suyu toprağa ulaştıran açık alanların yerini beton yüzeyler, geniş yollar ve yoğun yapılaşma alabiliyor. Yağmur suyunun toprağa sızabileceği alanlar azaldığında su, kendisine başka bir yol bulmaya çalışıyor. Bu yol bazen bir cadde, bazen bir alt geçit, bazen de insanların evleri ve iş yerleri olabiliyor.

Burada karşımıza önemli bir soru çıkıyor: Şehirleri büyütürken doğanın ihtiyaçlarını ne kadar hesaba katıyoruz?

Bir bölgeye yeni binalar yapmak, yollar açmak ve nüfusun artmasına imkân sağlamak tek başına gelişmişlik göstergesi değildir. Gerçek gelişmişlik, bu büyümenin beraberinde getirdiği risklerin de yönetilebilmesidir. Yeni yerleşim alanları oluşturulurken yağmur suyunun nereden akacağı, hangi bölgelerde birikebileceği ve mevcut altyapının artan yükü kaldırıp kaldıramayacağı önceden değerlendirilmelidir.

Şehir planlaması yalnızca bugünün ihtiyaçlarına cevap vermek için yapılmamalıdır. Yarın karşılaşılabilecek sorunları da bugünden görebilmelidir.

Altyapı, Bir Şehrin Görünmeyen Güvencesidir

Bir şehrin başarısı yalnızca yüksek binaları, geniş caddeleri, alışveriş merkezleri veya ulaşım ağlarıyla ölçülemez. Şehrin görünmeyen sistemleri de en az bunlar kadar önemlidir. Yağmur suyu kanalları, drenaj sistemleri, dere yatakları, mazgallar ve atık su altyapısı, günlük hayatta çoğu zaman fark edilmeyen ancak ihtiyaç duyulduğunda hayati önem taşıyan unsurlardır.

Bu sistemlerin düzenli olarak denetlenmesi, temizlenmesi, yenilenmesi ve şehrin büyümesine uygun hâle getirilmesi gerekir. Çünkü geçmişte belirli bir nüfusa göre tasarlanmış bir altyapı, yıllar sonra aynı bölgede ortaya çıkan yoğun yapılaşmayı karşılamakta yetersiz kalabilir.

Elbette her sel olayını yalnızca altyapı eksikliğiyle açıklamak doğru değildir. Yağışın şiddeti, süresi, topografya ve suyun doğal akış yolları gibi birçok unsur sonucu etkiler. Ancak afet riskini azaltmak için bu unsurların birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Burada yerel yönetimlerin sorumluluğu büyüktür. Riskli bölgelerin belirlenmesi, altyapı yatırımlarının önceliklendirilmesi, bakım çalışmalarının düzenli yapılması ve vatandaşların zamanında bilgilendirilmesi, afet yönetiminin temel parçalarıdır.

Bir şehirde altyapı yatırımları yalnızca görünür oldukları zaman değerli değildir. Asıl değerleri, insanların hayatını korudukları zaman ortaya çıkar.

Afet Sonrası Müdahale mi, Afet Öncesi Hazırlık mı?

Bir felaket yaşandığında ekiplerin sahaya çıkması, yolların temizlenmesi, suyun tahliye edilmesi ve mağdur vatandaşlara yardım ulaştırılması elbette önemlidir. Ancak başarılı bir yönetim anlayışı, yalnızca olay meydana geldikten sonra gösterilen çabayla ölçülemez.

Asıl başarı, önceden alınan önlemler sayesinde zararın azaltılabilmesidir.

İstanbul gibi büyük bir metropolde yağış riski bulunan bölgelerin önceden belirlenmesi, kritik noktaların düzenli olarak izlenmesi ve ilgili birimlerin koordinasyon içinde çalışması gerekir. Meteorolojik uyarıların halka anlaşılır biçimde duyurulması, ulaşım planlarının gerektiğinde güncellenmesi ve su baskını riski taşıyan alanlarda gerekli tedbirlerin alınması, olası kayıpları azaltabilir.

Afet yönetimi, kriz anında verilen bir mücadeleden ibaret değildir. Krizden önce başlayan, kriz sırasında devam eden ve sonrasında elde edilen deneyimlerle kendini yenileyen sürekli bir süreçtir.

Bu anlayış yerleşmediği sürece her yeni olay, daha önce yaşanan sorunların tekrar gündeme gelmesine neden olabilir.

Sorumluluk Tartışması, Siyasi Polemiğin Ötesine Geçmeli

Sel felaketleri sonrasında genellikle aynı tartışma ortaya çıkar: Kim sorumlu, hangi kurum görevini yapmadı, hangi önlem zamanında alınmadı?

Bu sorular önemlidir. Kamu kaynaklarını kullanan kurumların hesap vermesi, yapılan çalışmaların denetlenmesi ve eksikliklerin açıkça ortaya konulması gerekir. Ancak tartışma yalnızca siyasi suçlamalar üzerinden yürütülürse asıl hedef gözden kaçabilir.

Vatandaşın beklentisi, kimin daha güçlü açıklama yaptığı değil, aynı olayın yeniden yaşanmaması için neyin değiştirileceğidir.

Bu nedenle afetlerin ardından somut bir değerlendirme yapılmalıdır. Hangi bölgelerde su birikti? Mevcut sistemler neden yetersiz kaldı? Hangi müdahaleler zamanında gerçekleştirildi? Hangi alanlarda ek yatırım gerekiyor? Alınan kararların uygulanması nasıl takip edilecek?

Bu sorulara verilecek açık ve denetlenebilir cevaplar, siyasi tartışmalardan daha kalıcı sonuçlar doğurabilir.

Kamu yönetiminde sorumluluk, yalnızca görev alanını açıklamak değil, o görevin sonuçlarını da üstlenmektir. Şeffaflık ise bir kurumun itibarını zedeleyen değil, vatandaşın güvenini güçlendiren bir ilkedir.

İklim Değişikliği Gerçeği Göz Ardı Edilmemeli

Dünyanın birçok bölgesinde aşırı hava olaylarının etkileri giderek daha fazla tartışılıyor. İklim değişikliği, bazı bölgelerde yoğun yağış riskini artırabilen önemli bir etkendir. Bununla birlikte her sel olayını yalnızca iklim değişikliğine bağlamak doğru değildir. Her olayın kendi meteorolojik ve yerel koşulları içinde değerlendirilmesi gerekir.

İstanbul açısından önemli olan, gelecekte karşılaşılabilecek aşırı yağışlara karşı şimdiden hazırlık yapmaktır.

Şehirlerin yalnızca geçmişte görülen yağış miktarlarına göre planlanması yeterli olmayabilir. Yeni iklim verileri, güncel risk analizleri ve bilimsel değerlendirmeler doğrultusunda altyapının gözden geçirilmesi gerekir. Su geçirgenliğini artıran yüzeyler, yağmur suyu toplama sistemleri, yeşil alanlar ve doğal su yollarının korunması bu yaklaşımın önemli parçaları olabilir.

Doğayla mücadele ederek değil, doğanın işleyişini anlayarak şehir kurmak zorundayız. Çünkü suyu hesaba katmadan yapılan her planlama, beklenmedik bir anda ciddi sorunlarla karşılaşabilir.

Vatandaşın Bilinci de Hayati Önem Taşıyor

Afetlere karşı sorumluluk yalnızca kurumlara ait değildir. Vatandaşların da riskleri tanıması, resmî uyarıları takip etmesi ve tehlikeli durumlarda doğru davranışlar sergilemesi gerekir.

Su basmış alt geçitlere girmemek, sel sularının içinden araçla geçmeye çalışmamak, elektrik hatları ve suyla temas etmiş elektrikli ekipmanlardan uzak durmak gibi basit görünen önlemler hayat kurtarabilir. Ancak bireysel bilinç, kamu kurumlarının görevlerini yerine getirmesinin alternatifi değildir. Güvenli bir şehir için hem etkili bir yönetim hem de bilinçli bir toplum gerekir.

Afet bilinci, yalnızca felaket yaşandığında hatırlanan bir konu olmamalıdır. Okullarda, iş yerlerinde, mahallelerde ve toplumsal bilgilendirme çalışmalarında sürekli gündemde tutulmalıdır.

İnsanlar ne yapmaları gerektiğini tehlike ortaya çıktıktan sonra değil, tehlikeyle karşılaşmadan önce öğrenmelidir.

İstanbul İçin Çıkarılması Gereken Ders

İstanbul'un geleceği, yalnızca yeni projelerle ve büyüyen yapılarla şekillenmeyecek. Bu şehrin geleceğini belirleyecek unsurlardan biri de riskleri ne kadar doğru yönettiği olacak.

Her yoğun yağışın ardından aynı görüntülerle karşılaşmak, yaşananları sıradanlaştırma tehlikesi taşır. Oysa biriken her su, aksayan her ulaşım hattı ve zarar gören her iş yeri, şehir yönetimi açısından değerlendirilmesi gereken bir deneyimdir. Bu deneyimlerden ders çıkarılmadığında sorunlar yalnızca ertelenmiş olur.

İstanbul'un ihtiyacı, felaketlerden sonra verilen sözlerden çok, felaketlerden önce uygulanan planlardır. Altyapı yatırımlarının bilimsel verilere göre yapılması, doğal su yollarının korunması, yapılaşmanın riskler gözetilerek düzenlenmesi ve kurumlar arasında etkili koordinasyon sağlanması gerekir.

Bunlar bir siyasi dönemin değil, şehrin geleceğinin meseleleridir. Çünkü yağmurun hangi yönetim döneminde yağacağını kimse belirleyemez; ancak şehrin yağmura ne kadar hazırlıklı olacağı konusunda kararlar alınabilir.

Sonuç: Yağmuru Durduramayız, Hazırlıksızlığı Azaltabiliriz

İstanbul'daki sel olaylarından çıkarılması gereken en önemli ders, doğanın karşısında çaresiz olduğumuz değil, riskleri doğru yönetmek zorunda olduğumuzdur.

Yağmur yağacaktır. Bazen beklenenden daha yoğun olacak, bazen günlük hayatı zorlaştıracaktır. Fakat bir şehrin her yağışta aynı ölçüde zarar görmesi kaçınılmaz bir kader olarak kabul edilmemelidir. Bilimsel planlama, güçlü altyapı, etkili koordinasyon ve hesap verebilir yönetim anlayışıyla riskler azaltılabilir.

Bir şehri gerçekten güçlü yapan, yalnızca güneşli günlerde nasıl göründüğü değildir. Zor zamanlarda insanlarını ne ölçüde koruyabildiğidir.

İstanbul'un sokakları yağmurla dolduğunda mesele yalnızca suyun nereden geldiği değildir. O suyun neden biriktiğini, hangi önlemlerin eksik kaldığını ve bir sonraki yağışta neyin farklı yapılacağını da konuşmalıyız.

Çünkü şehirler yalnızca betonla inşa edilmez. Akılla, sorumlulukla ve geleceği düşünme iradesiyle ayakta kalır.

Bir şehir yağmura teslim oluyorsa, yalnızca gökyüzüne değil, şehrin nasıl yönetildiğine de bakmak gerekir.

-Volkan BÜYÜKKASİM